Od Osady Średniowiecznej do Harmonii. W Bielinach kultura żyje między pamięcią a nowoczesnością

Centrum Tradycji, Turystyki i Kultury Gór Świętokrzyskich w Bielinach trudno zamknąć w jednej definicji. To nie tylko miejsce wydarzeń dla mieszkańców. Instytucja prowadzi również Osadę Średniowieczną w Hucie Szklanej, Harmonię – Świętokrzyską Zagrodę Kultury, rozwija edukację regionalną, współpracuje z lokalnymi twórcami, zespołami i kołami gospodyń wiejskich oraz uczestniczy w budowaniu turystycznej marki gminy.

Właśnie to połączenie lokalności i ruchu turystycznego stało się punktem wyjścia do kolejnego spotkania w ramach projektu „Bliska Kultura. Głos Regionu”.

Osada, która miała angażować mieszkańców

Osada Średniowieczna od początku była czymś więcej niż rekonstrukcją dawnego życia. W jej historii ważny był również wymiar społeczny.

Przed uruchomieniem obiektu realizowano projekt „Nasze miejsca pracy w Osadzie Średniowiecznej”, którego celem było przygotowanie mieszkańców gminy do pracy związanej z dawnymi rzemiosłami, animacją i obsługą rozwijającej się turystyki. Szkolenia obejmowały m.in. osoby bezrobotne, przedstawicieli gospodarstw agroturystycznych, kół gospodyń wiejskich i organizacji społecznych.

To ważny trop również dzisiaj. Pokazuje, że kultura i dziedzictwo mogą być nie tylko przedmiotem ochrony, ale również narzędziem aktywizowania lokalnej społeczności.

W Osadzie zwiedzający spotyka człowieka – rzemieślnika, animatora, przewodnika. Historia jest przekazywana poprzez działanie, warsztat, materiał, ogień, drewno czy glinę.

Harmonia – inny sposób opowiadania o przeszłości

Kilka lat później w Hucie Szklanej pojawiła się zupełnie inna forma opowieści o dziedzictwie.

Harmonia – Świętokrzyska Zagroda Kultury została udostępniona zwiedzającym w 2024 roku. Jej ekspozycja opowiada o życiu dawnej świętokrzyskiej wsi poprzez rytm czterech pór roku i losy bohaterów prowadzących odbiorcę przez kolejne etapy życia.

Tutaj pierwszoplanową rolę odgrywają multimedia, dźwięk, obraz, sensoryka i scenariusz.

Ale za technologią nadal stoją ludzie.

Jedną z osób, które wnoszą do Harmonii autentyczny lokalny głos, jest Teresa Mazur ze Śwarnych Kakonianek. To jej głos wykorzystano w autorskich godkach prezentowanych w ekspozycji.

I właśnie ten element dobrze pokazuje różnicę między opowiadaniem o kulturze a oddaniem głosu osobom, które tę kulturę znają z własnego doświadczenia.

Gwara, pamięć i historie, których nie da się zaprogramować

W rozmowie uczestniczy także Bożena Winiarska, przewodnicząca KGW Śwarne Kakonianki.

Działalność takich grup pokazuje, że lokalna tradycja nie kończy się na występach scenicznych czy prezentowaniu regionalnych strojów. To również zbieranie i przekazywanie opowieści, języka, zwyczajów, pieśni, potraw i wiedzy pamiętanej przez kolejne pokolenia.

Szczególne znaczenie ma tutaj gwara.

Można ją zapisać, nagrać i wykorzystać w ekspozycji, ale jej prawdziwa siła pojawia się dopiero wtedy, gdy stoi za nią konkretny człowiek, jego sposób mówienia, poczucie humoru i znajomość lokalnego kontekstu.

Dlatego w „Bliskiej Kulturze” interesuje nas nie tylko to, co zostało zachowane, ale również kto nadal potrafi to przekazać dalej.

Przewodnik pomiędzy ekspozycją a odbiorcą

Kolejna perspektywa należy do Martyny Bery, przewodniczki w Harmonii.

To przewodnik widzi na co dzień, jak odbiorcy reagują na opowieść o dawnej wsi. Słyszy pytania dzieci, obserwuje, które elementy ekspozycji wymagają dodatkowego wyjaśnienia i gdzie sama technologia przestaje wystarczać.

To również moment, w którym wraca jedno z pytań istotnych dla całego projektu:

czy nowoczesna ekspozycja może zastąpić żywego człowieka?

W przypadku lokalnego dziedzictwa odpowiedź nie jest oczywista. Multimedia mogą porządkować narrację i budować doświadczenie. Przewodnik wnosi jednak kontekst, reaguje na odbiorcę i potrafi pokazać, że historia nie zawsze daje jedną prostą odpowiedź.

Instytucja, która łączy dwa światy

Nad tym wszystkim czuwa Anna Łubek, dyrektorka Centrum Tradycji, Turystyki i Kultury Gór Świętokrzyskich.

To właśnie z jej perspektywy najlepiej widać, jak szeroką funkcję pełni dziś instytucja kultury w Bielinach.

Z jednej strony są mieszkańcy, lokalne zespoły, KGW, działania społeczne i edukacyjne. Z drugiej – tysiące odwiedzających, ruch turystyczny i infrastruktura, która wymaga profesjonalnego zarządzania.

Pomiędzy nimi znajduje się dziedzictwo – wymagające nie tylko atrakcyjnej formy, ale również odpowiedzialności za sposób, w jaki jest przedstawiane.

Czy mieszkańcy nadal są gospodarzami swojej historii?

To właśnie pytanie prowadzi najnowszy odcinek „Bliskiej Kultury”.

Czy mieszkańcy są jedynie odbiorcami działalności instytucji? Czy stają się konsultantami, partnerami i współautorami opowieści o własnej kulturze?

Przykład Śwarnych Kakonianek, głosu Teresy Mazur obecnego w Harmonii, pracy przewodniczki i działalności Centrum pokazuje, że odpowiedź nie mieści się w prostym podziale na „tradycję” i „nowoczesność”.

Bo lokalna kultura może korzystać z nowych technologii.

Może przyciągać turystów.

Może być częścią profesjonalnej ekspozycji.

Ale jej źródłem nadal pozostają ludzie.

POSŁUCHAJ AUDYCJI

W rozmowie udział biorą:

Anna Łubek – dyrektorka Centrum Tradycji, Turystyki i Kultury Gór Świętokrzyskich
Martyna Bera – przewodniczka w Harmonii
Teresa Mazur – KGW Śwarne Kakonianki
Bożena Winiarska – przewodnicząca KGW Śwarne Kakonianki

Znasz miejsce lub ludzi, o których powinniśmy opowiedzieć?

„Bliska Kultura. Głos Regionu” szuka historii lokalnych instytucji, twórców, animatorów i społeczności, które budują kulturę regionu na co dzień.

Zgłoszenia:
[email protected]

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.