Porcelanowy rynek a może ludzie. Kto tworzy kulturę Ćmielowa?

Ćmielów najłatwiej opowiedzieć filiżanką. Jej kształtem, delikatnością, zdobieniem i nazwą, która od pokoleń kojarzy się z porcelaną. To rozpoznawalny symbol miasta, obecny również w jego publicznej przestrzeni. Za każdym takim przedmiotem kryje się jednak znacznie więcej: wiedza przekazywana przy pracy, doświadczenie kolejnych pokoleń i środowisko, które potrafiło organizować sobie życie także poza fabryką.

Właśnie tam zaczyna się jeden z najciekawszych rozdziałów kulturalnej historii Ćmielowa.

Na początku XX wieku wokół pracowników zakładów rozwijały się inicjatywy społeczne, spółdzielczość i amatorski ruch teatralny. W 1927 roku powstało Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, skupiające młodzież pracującą w fabryce porcelany. W tym samym roku zakończono budowę Domu Ludowego, który stał się miejscem działalności kulturalnej i siedzibą spółdzielczości. Była przestrzeń dla chóru, teatru i spotkań mieszkańców.

Ta historia pokazuje, jak mocno praca i kultura były tu ze sobą związane. Ludzie spotykający się przy produkcji porcelany podejmowali wspólne przedsięwzięcia także po zakończeniu zawodowych obowiązków. Z tego samego środowiska wyrastali wykonawcy, organizatorzy i publiczność. Dzisiejsze określenie „aktywność lokalnej społeczności” miało wtedy bardzo konkretny wymiar: trzeba było znaleźć miejsce, przygotować przedstawienie, zebrać chór, przyjść na próbę.

Kolejny etap tej opowieści rozpoczął się w lutym 1985 roku, kiedy przy Rynku 50 uroczyście otwarto Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Działały koła plastyczne i recytatorskie, sekcje szachowa i brydżowa, zajęcia rytmiczne oraz zespoły muzyczne. Jeszcze w tym samym roku ruszyło kino „Ceramik”. Na pierwszy seans wybrano „Seksmisję”. W maju 1992 roku instytucja otrzymała imię Witolda Gombrowicza, związanego rodzinnie z pobliskim Bodzechowem.

Dziś Domem Kultury kieruje Wioletta Rogala-Mazur. Wśród osób tworzących jego codzienny program jest Marcin Walas, instruktor muzyki prowadzący naukę gry na saksofonie. Z tych zajęć wyrósł SAX BAND — przykład tego, jak regularna praca z mieszkańcami może z czasem przynieść miastu własny zespół.

Za wspólnym brzmieniem stoją umiejętności, których publiczność nie musi analizować: oddech, rytm, panowanie nad instrumentem, słuchanie pozostałych muzyków. Koncert pozwala usłyszeć rezultat tej pracy. Jej zasadnicza część odbywa się wcześniej, podczas ćwiczeń i prób, kiedy ten sam fragment trzeba powtarzać, aż poszczególne głosy zaczną do siebie pasować.

W sierpniu 2026 roku SAX BAND wystąpił na Porcelanowym Rynku. Miejska wizytówka stała się sceną dla zespołu wypracowanego na miejscu, w domu kultury. Takie wydarzenia nadają tej przestrzeni kolejne znaczenie: obok architektonicznych odwołań do porcelany pojawiają się muzyka, spotkania i wspomnienia uczestników koncertu.

Inną drogą do opowiadania miasta jest Izba Pamięci Ziemi Ćmielowskiej. Powstała dzięki inicjatywie Jacka Rutkiewicza oraz jego koleżanek i kolegów tworzących „Rocznik ’57”. W Domu Kultury zgromadzono pamiątki, wśród nich porcelanę z różnych okresów miejscowej produkcji oraz rycinę Erika Dahlbergha przedstawiającą spotkanie Karola X Gustawa z Jerzym Rakoczym pod Ćmielowem w 1657 roku. Izbę można zwiedzać bezpłatnie.

Szczególne znaczenie ma tu sam początek przedsięwzięcia. Mieszkańcy zdecydowali, że warto zbierać i udostępniać ślady przeszłości. Dzięki temu przedmioty mogą wejść do wspólnej opowieści o mieście. Dawna porcelana pozwala przyglądać się zmieniającym się wzorom i upodobaniom, ale zachęca też do pytań o ludzi: kto ją wykonał, do czyjego domu trafiła, dlaczego przetrwała właśnie tam?

Współczesna kultura Ćmielowa ma również swoje głosy w Zespole Ludowym „Borianki” i Chórze Środowiskowym „Jutrzenka”. Obok nich w ofercie placówki są zajęcia teatralne, taneczne, plastyczne i rękodzielnicze oraz nauka gry na instrumentach. Każda z tych form daje mieszkańcom inną możliwość wejścia w kulturę: przez śpiew, ruch, pracę rękami czy pierwszą próbę występu przed publicznością.

Do tej samej instytucji należy biblioteka z oddziałami dla dorosłych oraz dzieci i młodzieży, a także filią w Borii. To część działalności oparta na codziennym kontakcie z czytelnikiem. W kulturalnym życiu gminy swoje miejsce mają więc zarówno koncert i spektakl, jak i książka, po którą można przyjść w zwyczajny dzień.

Ćmielowską opowieść spajają nazwiska i konkretne działania: instruktor prowadzący muzyków, mieszkańcy gromadzący pamiątki, osoby przychodzące na próby, bibliotekarki pracujące z czytelnikami. W tej perspektywie dobrze widać związek między dawnym robotniczym teatrem a dzisiejszym zespołem saksofonowym. W obu przypadkach wszystko zaczyna się od ludzi gotowych poświęcić swój czas na wspólne tworzenie.

Porcelanę można przechować w gablocie. Pieśń potrzebuje kolejnego głosu, umiejętność - ucznia, a opowieść o mieście - kogoś, kto zechce jej wysłuchać. W Ćmielowie te spotkania mają swój adres przy Rynku 50.

Materiał powstał w ramach projektu „Bliska kultura. Głos regionu”, dofinansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.